İnternet alan adlarının kötüye kullanılması veya sahipleri arasında çıkabilecek çeşitli ihtilafları kapsayan alan adı uyuşmazlık türleri; temel olarak alan adlarının kolay erişilebilirliği, ucuzluğu ve marka tescilleri ile alan adı tescillerinin farklı kurumlarca gerçekleştiriliyor olmasından kaynaklanmaktadır. Alan adı tescili hem gerçek hem tüzel kişiler tarafından gerçekleştirilebildiğinden dolayı alan adı uyuşmazlıklarında taraflar şahıslar, şirketler, kurumlar ve kuruluşlar olabilmektedir.
Söz konusu uyuşmazlıklar genel olarak ticari marka ve şirketlerin internet üzerindeki varlığını ve itibarını tehdit eden eylemlerdir. Bazı durumlarda ise kişilik haklarını ihlal eden veya toplumun büyük markalara olan güvenini suistimal ederek kâr sağlamaya yönelik eylemlerle ilişkilendirilmektedirler. Bu eylemler ile ortaya çıkan uyuşmazlık türlerine ilişkin aşağıda daha ayrıntılı bir bakış verilmektedir:
Alan Adı Gaspı (Cybersquatting)
Tescil edilen alan adı ile hiçbir meşru bağlantısı bulunmayan kişilerce kâr amacı güdülerek gerçekleştirilen tescil neticesinde ortaya çıkan uyuşmazlık türüdür. Bir kişiye veya kuruma ait olan tescilli ticari bir markaya yahut ünlü bir isme benzeyen alan adlarının kötü niyetle kaydedilmesi ve kullanılması durumudur.
Kullanıcılara yanıltıcı bilgiler sunulmak, markayı kötüye kullanarak haksız kazanç elde etmek, haksız elde edilen alan adını pazarlığa konu ederek hak sahiplerini zoraki pazarlığa mecbur etmek “Alan Adı Gaspı” eyleminin bazı örnekleridir.
Tahkim aşamasında, her ne kadar genel ilke ispat külfetini şikayetçiye verse de, “Prima Facie” ilkesi yani ilk bakışta haklı görünen bir gerekçenin sunulmasının yeterliliği benimsenmiştir. Bu şekilde şikayetçinin ispat külfeti hafifletilerek şikayetli tarafa yüklenmiştir.
Pasif Alan Adı Gaspı (Passive Holding)
Alan adı uyuşmazlıkları tarihinin ilk yıllarında bir alan adının tescil ettirilip uzun süre pasif halde bırakılması hak tecavüzü sayılmamıştır. WIPO’nun 2000 yılına ait “Telstra Doktrini” adı verilen telstra.org kararı ile uzun yıllar pasif halde kalan tescilin gasp niteliğinde sayılması sağlanmıştır. Karar ile alan adı uyuşmazlıklarına ilişkin “kötüniyet” kavramına bakış açısı bu yönde genişlemiştir.
Türk hukukunda da kötüniyetli olduğu tespit edilen ve pasif halde tutulmakta olan tescillerin “Pasif Alan Adı Gaspı” kavramı altında haksız fiil olarak kabul edildiği Yargıtay kararları bulunmaktadır.
Zıt Alan Adı Gaspı (Reverse Domain Hijacking)
Bu uyuşmazlık türünde “Cybersquatting” türünün aksine, alan adı gaspını gerçekleştirmek isteyen kişi hukuki bir sonuç elde etmeyi amaçlar. Yani kötüniyetli taraf davacı/şikayetçidir.
Bir kişi ya da kurumun, dürüst bir alan adı sahibinin tescil ettirmiş olduğu alana adını gasp etmek amacıyla hukuki süreçleri kötüye kullanması zıt alan adı gaspını oluşturur.
Örneğin; A kişisinde “abcde.com” alan adının tescili bulunmaktadır. B kişisi “abcde.net”, “abcde.biz”, “abcde.tv”, “abcde.org” vb. şeklinde alan adları tescil ettirmiştir. B kişisi, A kişisinden şikayetçi olmuş ve A’ya ait “abcde.com” alan adını hakkı olmaksızın elde edebilmesine delil oluşturabilmek için benzer alan adları tescil ettirmiş bulunmaktadır. B’nin amacı hukuken korunarak haksız şekilde A’nın alan adını ele geçirebilmektir.
Kuzen Alan Adı (Typosquatting)
Hedeflenen bir alan adının yazım hataları ve noktalama yanlışlarıyla olası benzer alan adlarının tescil edilmesiyle ortaya çıkan uyuşmazlık türüdür. Özellikle bilindik marka ve firmaların alan adlarının hedef alınmaktadır. Hedef alan adına ufak ekleme-çıkartmalar yapılması veya gTLD adının değiştirilmesi ile gerçekleştirilir.
Örneğin; gooogle.com, facebook.net
Burada kuzen alan adını kullanan sitenin, hedef siteye benzer şekilde düzenlenerek kullanıcıları yanıltması ve bu şekilde ziyaret alan sitenin reklam geliri elde etmesi veya kullanıcıların dolandırılması amaçlanmaktadır.
Tıkla Kazan (Pay Per Click)
Tıklama başına ücret kazandıran sitelerde belirli anahtar kelimelerle ilişkilendirilmiş alan adlarının popülerliğinden faydalanılarak kullanıcılarda yanılgıya yol açmak suretiyle gelir elde etmek amacıyla tescil edilen alan adlarıdır.
“Typosquatting” türünden farklı olarak burada yazım yanlışı değil anahtar kelimelerin ilişkili olduğu içeriklerin alan adına dahil ederek yanılgı yaratması amaçlanır.
Örneğin; googledoc.com
Alan Adı Depolama (Domain Name Warehousing)
Alan adlarının tescilinde görev alan Kayıt kuruluşlarının imkanlarından faydalanılarak otomatize edilmiş şekilde menfaat elde etmeye yönelik tescil yapılması fiilidir. Esasen bu uyuşmazlık türü kayıt kuruluşlarında çalışanların ellerindeki potansiyeli rekabetçi veya stratejik değer taşıyan alan adlarını tespit edip kâr amaçlı tescil etmeleri şeklinde ortaya çıkar. Alan adı sahibinin, söz konusu alan adlarını sonradan satma veya kullanma amacı olabilmektedir.
Böyle bir durumun tespiti halinde kayıt kuruluşunun kötüniyetli tescil etmiş olduğu bütün alan adları iptal edilir. Akabinde kayıt kuruluşunun faaliyetine son verilir ve kuruluşa gerçekleştirdiği tescil ödemeleri için bir geri ödeme yapılmaz.
Belirtmemiz gerekir ki bahsedilen uyuşmazlıkların tahkim başvurusuna konu edilebilmesi için ICANN yönetmeliğinde (UDRP) ve İnternet Alan Adları Yönetmeliği’nde belli şartlar aranmaktadır.
Şikâyete konu alan adının:
- Ticari bir marka veya hizmet markası ile aynı veya iltibasa mahal verecek şekilde benzer olması, (ICANN bu şekilde belirtmişse de İAAY m. 25 kişilik haklarının korunmasını da hüküm altına almıştır.)
- Alan adının üzerinde 3. kişilerce herhangi bir hak veya haklı menfaat bulunmaması,
- Alan adının kötüniyetli tescil edildiği ve kullanıldığı,
şartlarını taşıyor olması gerekir.
Yukarıda anlatılan her bir uyuşmazlık türü, internet üzerindeki gerek şahıslara gerek ise kurumlara ait çevrimiçi varlıkların korunması ve ticari markaların güvenliğinin sağlanması açısından önem arz etmektedir.
Alan adı uyuşmazlıklarında çözüm yolları, hak kaybı yaşanmasına sebebiyet vermemek adına, her bir somut olaya göre bir uzman eşliğinde özel olarak değerlendirilmelidir.